27.05 Wyrok Trybunału ws. nadpłaconego ZUS

Termin dochodzenia przez płatnika (ubezpieczonego) zwrotu od ZUS nienależnie opłaconych składek na ubezpieczenie społeczne jest niezgodny z konstytucją.

20 maja 2010 r. o godz. 9.30 Trybunał Konstytucyjny rozpoznał pytanie prawne Sądu Okręgowego w Gorzowie Wielkopolskim VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych dotyczące zwrotu nadpłaconych składek na ubezpieczenie społeczne.

W wyroku z 26 maja 2010 r. Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 24 ust. 7 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych jest niezgodny z art. 32 w związku z art. 64 ust. 2 konstytucji.

Zakwestionowany przez sÄ…d pytajÄ…cy przepis zakreÅ›la 5-letni termin dochodzenia przez pÅ‚atników (ubezpieczonych) zwrotu przez ZUS nienależnie opÅ‚aconych skÅ‚adek, bez jakiejkolwiek możliwoÅ›ci przerwania ani zawieszeniu biegu tego terminu. Z kolei roszczenia ZUS wzglÄ™dem ubezpieczonych ulegajÄ… przedawnieniu po 10 latach, z możliwoÅ›ciÄ… przerwania zawieszeniem biegu przedawnienia m.in. wskutek wszczÄ™cia postÄ™powania ubezpieczeniowego.

TrybunaÅ‚ uznaÅ‚ pytanie prawne za dopuszczalne. Zakwestionowany przepis zostaÅ‚ zmieniony ustawÄ… zmieniajÄ…cÄ… z 2008 r. Z wejÅ›ciem w życie tej ustawy w dniu 8 maja 2008 r., termin dla dochodzenia skÅ‚adek od zakÅ‚adu ubezpieczeÅ„ z art. 24 ust. 7 o systemie ubezpieczeÅ„ spoÅ‚ecznych (u.s.u.s.) zostaÅ‚ wydÅ‚użony do 10 lat. Wskazane przez sÄ…d pytajÄ…cy jako zasadniczy problem konstytucyjny zróżnicowanie dÅ‚ugoÅ›ci terminu dochodzenia zwrotu nienależnie opÅ‚aconych skÅ‚adek wzglÄ™dem terminu przedawnienia należnoÅ›ci ZUS z tytuÅ‚u zalegÅ‚oÅ›ci skÅ‚adkowych zachodziÅ‚o do 7 maja 2008 r. Na mocy przepisu przejÅ›ciowego, art. 24 ust. 7 u.s.u.s. w zakwestionowanym brzmieniu nie utraciÅ‚ mocy obowiÄ…zujÄ…cej do chwili orzekania przez TrybunaÅ‚ i znajduje zastosowanie do stanu faktycznego w sprawie toczÄ…cej siÄ™ przed sÄ…dem pytajÄ…cym. Należy przy tym zauważyć, że brak możliwoÅ›ci przerwania bÄ…dź zawieszenia biegu terminu dochodzenia zwrotu nienależnie opÅ‚aconych skÅ‚adek trwa przez caÅ‚y okres obowiÄ…zywania zakwestionowanego przepisu.

Pytanie prawne dotyczyÅ‚o równej ochrony praw majÄ…tkowych pÅ‚atnika (ubezpieczonego) wzglÄ™dem innych pÅ‚atników (ubezpieczonych) oraz ZUS. W tym zakresie wskazany w pytaniu prawnym art. 32 konstytucji pozostaje w nierozerwalnym zwiÄ…zku z art. 64 ust. 2 ustawy zasadniczej, który stanowi, że wÅ‚asność, inne prawa majÄ…tkowe oraz prawo do dziedziczenia podlegajÄ… równej dla wszystkich ochronie prawnej.

TrybunaÅ‚ stwierdziÅ‚, że "nienależnie opÅ‚acona skÅ‚adka", której dotyczy zakwestionowany przepis, obejmuje przypadki, w których istniaÅ‚a podstawa prawna Å›wiadczenia skÅ‚adkowego, ale zostaÅ‚o ono speÅ‚nione w kwocie wyższej niż należna (nadpÅ‚ata), jak również opÅ‚acenie skÅ‚adki bez podstawy prawnej. Podstawowym sposobem postÄ™powania ZakÅ‚adu w przypadku nienależnie opÅ‚aconej skÅ‚adki jest jej zaliczenie na poczet innych zalegÅ‚oÅ›ci pÅ‚atnika. Na wniosek pÅ‚atnika, ZUS ma obowiÄ…zek zastosować alternatywnÄ… metodÄ™ rozliczenia z pÅ‚atnikiem: zwrot pÅ‚atnikowi kwoty nienależnie opÅ‚aconej skÅ‚adki.

UpÅ‚yw okreÅ›lonego w zakwestionowanym przepisie 5-letniego terminu zamyka uprawnionemu możliwość dochodzenia zwrotu nienależnie opÅ‚aconej skÅ‚adki. Natomiast ZakÅ‚ad pozostawaÅ‚ obowiÄ…zany dokonać zaliczenia skÅ‚adki na poczet innych lub przyszÅ‚ych zobowiÄ…zaÅ„ skÅ‚adkowych pÅ‚atnika. Jednak w niektórych stanach faktycznych, np. w sprawie rozpatrywanej przez sÄ…d pytajÄ…cy, ze wzglÄ™du na brak zalegÅ‚oÅ›ci pÅ‚atnika, jedynym możliwym sposobem rozliczenia nienależnie opÅ‚aconej skÅ‚adki jest jej zwrot pÅ‚atnikowi.

Przepisy u.s.u.s. nie odnoszÄ… siÄ™ wprost do przypadków, w których w momencie opÅ‚acenia skÅ‚adki jest sporne, czy istnieje podstawa do jej opÅ‚acenia. Dopiero w momencie późniejszym niż chwila dokonania wpÅ‚aty może dojść do ustalenia, że dana skÅ‚adka jest nienależna. Istnieje wtedy ryzyko, że nawet gdyby ubezpieczony wszczÄ…Å‚ dochodzenie zwrotu nadpÅ‚aconej skÅ‚adki natychmiast po jej opÅ‚aceniu, dochodzenie zwrotu należnoÅ›ci przed ZUS i instancjami odwoÅ‚awczymi może potrwać dÅ‚użej niż pięć (lub nawet dziesięć) lat.

OdnoÅ›nie zróżnicowania dÅ‚ugoÅ›ci terminów, w których możliwe jest rozliczenie wzajemnych należnoÅ›ci przez pÅ‚atnika (5 lat) i ZUS (10 lat), TrybunaÅ‚ ustaliÅ‚, że ZakÅ‚ad i pÅ‚atnik reprezentujÄ… wspólnÄ… cechÄ™ istotnÄ…: sÄ… stronami stosunku ubezpieczenia spoÅ‚ecznego - rozliczajÄ…cymi wzajemne należnoÅ›ci. TrybunaÅ‚ nie stwierdziÅ‚ okolicznoÅ›ci uzasadniajÄ…cych różnicowanie sytuacji ZakÅ‚adu i pÅ‚atnika (ubezpieczonego) w tym zakresie. O bezzasadnoÅ›ci różnicowania w zakresie dÅ‚ugoÅ›ci terminów dokonywania wzajemnych rozliczeÅ„ miÄ™dzy ZakÅ‚adem a ubezpieczonym Å›wiadczy również fakt, że w 2008 r. w drodze nowelizacji ustawy wyeliminowano to zróżnicowanie, okreÅ›lajÄ…c 10-letni termin dla roszczeÅ„ pÅ‚atników, symetrycznie do dÅ‚ugoÅ›ci okresu przedawnienia roszczeÅ„ ZUS wzglÄ™dem pÅ‚atników. W swoim dotychczasowym orzecznictwie TrybunaÅ‚ wielokrotnie wypowiadaÅ‚ siÄ™ o koniecznoÅ›ci zachowania symetrycznoÅ›ci pozycji paÅ„stwa i podmiotów publicznych wobec podmiotów prywatnych. Zachowanie tej symetrii jest szczególnie istotne w zakresie ochrony praw majÄ…tkowych w podobnych sytuacjach

Ponadto, TrybunaÅ‚ stwierdziÅ‚, że na gruncie zakwestionowanego przepisu ma również miejsce różnicowanie wynikajÄ…ce z samej konstrukcji terminu okreÅ›lonego w art. 24 ust. 7 u.s.u.s. Wiąże siÄ™ to z brakiem możliwoÅ›ci zawieszenia bÄ…dź przerwania biegu terminu okreÅ›lonego w art. 24 ust. 7 u.s.u.s., a także z innymi elementami konstrukcji tego terminu: sposobem okreÅ›lenia poczÄ…tku biegu terminu oraz brakiem w niektórych przypadkach alternatywnej możliwoÅ›ci odzyskania nienależnie opÅ‚aconej skÅ‚adki po upÅ‚ywie terminu z art. 24 ust. 7 u.s.u.s. Prowadzi to nie tylko do różnicowania sytuacji prawnej niektórych pÅ‚atników wzglÄ™dem ZUS, ale również w obrÄ™bie kategorii pÅ‚atników (ubezpieczonych). Konstrukcja tego terminu powoduje, że prawa majÄ…tkowe pÅ‚atnika (ubezpieczonego) okazujÄ… siÄ™ iluzoryczne np. w sytuacji sporu o istnienie podstawy obowiÄ…zku skÅ‚adkowego, ponieważ nawet przy ich należytym dochodzeniu przed wÅ‚aÅ›ciwym organem, niezawiniony przez pÅ‚atnika (ubezpieczonego) upÅ‚yw czasu prowadzi do wygaÅ›niÄ™cia tych praw - niezależnie od korzystnego dla pÅ‚atnika rozstrzygniÄ™cia sporu. Takie różnicowanie ochrony prawnej ZakÅ‚adu i pÅ‚atnika przez przyznanie temu ostatniemu iluzorycznej ochrony praw majÄ…tkowych jest niedopuszczalne.

Bezzasadne różnicowanie możliwoÅ›ci rozliczenia wzajemnych należnoÅ›ci pÅ‚atnika (ubezpieczonego) i ZUS narusza tym samym konstytucyjnÄ… gwarancjÄ™ równej dla wszystkich ochrony praw majÄ…tkowych (art. 32 w zw. z art. 64 ust. 2 konstytucji).

Rozprawie przewodniczył prezes TK Bohdan Zdziennicki, a sprawozdawcą był sędzia TK Andrzej Rzepliński.

Wyrok jest ostateczny, a jego sentencja podlega ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw.

ŹródÅ‚o: TrybunaÅ‚ Konstytucyjny

powrót do listy aktualnościPłatnik ZUS