Osoba współpracująca

Gdy przedsiębiorca zatrudnia członka rodziny, musi liczyć się w niektórych przypadkach z daleko idącymi skutkami w zakresie kosztów uzyskania przychodu oraz ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych.

W praktyce często zdarza się, iż członkowie rodziny, szczególnie tej najbliższej, świadczą pomoc w wykonywaniu działalności gospodarczej. Może to być praca "na cały etat", może to być jedynie sporadyczna pomoc. Podstawą prawną takiego zatrudnienia może być zarówno stosunek pracy, jak i dowolny inny stosunek (np. umowa zlecenie czy umowa o dzieło), na podstawie którego może być świadczona praca czy szerzej - usługi. Dopuszczalna jest także sytuacja, gdy członek rodziny świadczy pracę bezumownie, po prostu pomaga w wykonywaniu działalności gospodarczej. W takim wypadku z prawnego punktu widzenia małżonek pracuje zazwyczaj w przedsiębiorstwie, które stanowi jego współwłasność (a jedynie podatkowo przynależy do jednego małżonka), albo też małżonek czy dziecko pomagają zwyczajowo przy prowadzeniu działalności gospodarczej, co może oznaczać wykonywanie ustnej dorozumianej umwy zlecenia czy też po prostu dobrowolne nieodpłatne świadczenie ze strony członka rodziny.

ZUS

Za osobę współpracującą dla celów ubezpieczoniowych (składki ZUS) z osobami prowadzącymi pozarolniczą działalność uważa się:

  • małżonka;
  • dzieci własne (również przysposobione);
  • dzieci drugiego małżonka (również przysposobione);
  • rodziców;
  • macochę i ojczyma (oraz osoby przysposabiające),

jeżeli pozostają z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym i współpracują przy prowadzeniu tej działalności.

Zatem dla celów ubezpieczeń społecznych, bez względu na podstawę zatrudnienia czy też jej brak, ww. osoby podlegać będą ubezpieczeniom społecznym jako osoby współpracujące, i to bez względu na wymiar tej współpracy (czy jest to dziennie 8 godzin, czy też 5 minut).

Powyższe nie dotyczy to osób, z którymi została zawarta umowa o pracę w celu przygotowania zawodowego. Zatem jeżeli przedsiębiorca zatrudni np. dziecko własne w celu przygotowania zawodowego, zgodnie z odrębnymi przepisami, to dziecko to nie będzie traktowane jako osoba współpracująca, ale jak każdy inny (obcy) zatrudniony uczeń.

Płatnikiem składek ZUS za osobę współpracującą jest osoba prowadząca działalność gospodarczą. To przedsiębiorca rozlicza składki, składa deklaracje, finansuje składki z własnej kieszeni.

Uwaga ! Współpraca przy zleceniu

Osobami współpracującymi są również osoby współpracujące z osobami wykonującymi pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia.

Składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób współpracujących z ww. zleceniobiorcami finansują z własnych środków, w równych częściach, ubezpieczeni i płatnicy składek (jak przy zleceniu z obcą osobą). Fundusz Pracy opłaca zatrudniający zleceniobiorcę.

Na tej stronie omawiane są jedynie zagadnienia związane ze współpracą przy wykonywaniu działalności gospodarczej.

 

PIT

Osoba współpracująca może świadczyć swoje usługi na rzecz firmy:

  • odpłatnie;
  • nieodpłatnie.

Jeżeli zatrudnienie opiera się odpłatnie, na podstawie prawnej, np. jest to umowa o pracę czy umowa zlecenia, wówczas składki ZUS należy rozliczyć tak, jak dla osoby współpracującej, a podatek dochodowy - tak, jak przewidują to przepisy ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych dla przychodów z danego źródła (koszty uzyskania przychodu, zaliczka, PIT-11/8B itd.). Przedsiębiorca prowadzący działalność gospodarczą wykonuje w takim wypadku obowiązki płatnika podatku dochodowego od osób fizycznych PIT w takim samym zakresie i w taki sam sposób, jak w stosunku do zatrudnionych osób obcych.

W przypadku świadczenia pomocy bez umowy albo na podstawie ogólnej umowy o współpracy nie przewidującej wynagrodzenia nie wystąpią żadne obowiązki płatnika PIT. Można uznać, że w takich sytuacjach zawarto ustnie umowę zlecenia bez wynagrodzenia.

Jeżeli osoba, nawet krewny, czy nawet osoba współpracująca ZUS, świadczy dla Twojej firmy swoje usługi nieodpłatnie, nawet bez zawartej umowy, czy na podstawie umowy o współpracę, to oznacza to, że zawarto ustnie albo pisemnie (umowa o współpracy) umowę zlecenia. Być może nawet jest to umowa o pracę. Świadczenia z takich umów podlegają opodatkowaniu u przedsiębiorcy jako nieodpłatne świadczenia.

Jeżeli jednak zatrudniasz bliskiego krewnego na podstawie odpłatnej umowy, aby nie płacić podatku od otrzymanego nieodpłatnego świadczenia, pamiętaj, że:

  • wynagrodzenie musi być określone na warunkach rynkowych, gdyż inaczej urząd skarbowy będzie miał prawo je zmienić i nałożyć kary na obie strony;
  • nie stanowią kosztów uzyskania przychodu wynagrodzenia za pracę małżonka i małoletnich dzieci podatnika, a w przypadku prowadzenia działalności w formie spółki cywilnej lub osobowej spółki handlowej - także małżonków i małoletnich dzieci wspólników.

Jeżeli jednak zgodnie z porozumieniem zawartym pomiędzy osobą współpracującą a przedsiębiorcą przewidziano, iż osoba współpracująca nabywa prawo do pewnej części zysku, to w takim wypadku najczęściej należy przyjąć, iż zawiązano spółkę cywilną, a osoba współpracująca ma status przedsiębiorcy.

Koszty uzyskania przychodu PIT

Nie stanowią kosztów uzyskania przychodu wartość własnej pracy podatnika, jego małżonka i małoletnich dzieci, a w przypadku prowadzenia działalności w formie spółki cywilnej lub osobowej spółki handlowej - także małżonków i małoletnich dzieci wspólników.

Powyższy przepis oznacza, że wartość pracy, przede wszystkim wszelkie kwoty wypłacone małżonkowi oraz małoletnim dzieciom podatnika, nie mogą stanowić kosztu uzyskania przychodu. Nie ma przy tym znaczenia, czy kwoty wypłacono po prostu za współpracę, czy tez na podstawie formalnie zawartej umowy o pracę albo umowy zlecenia.

Warto jednak zauważyć, że NSA w odosobnionym wyroku  z 17.11.1999r. w sprawie I SA/Gd 1855/98 stwierdził, że wynagrodzenie ze stosunku pracy to nie wartość pracy i może stanowić koszt uzyskania przychodu. Utrwaliła się jednak linia orzecznictwa interpretująca  wartość pracy również jako wynagrodzenie z różnych tytułów.

W przypadku ww. spółek wynagrodzenia małżonków i małoletnich dzieci nie stanowią kosztów uzyskania przychodów dla całej spółki, tj. dla wszystkich jej wspólników.

Może jednak stanowić koszt uzyskania przychodu cena zapłacona małzonkowi czy małoletnim dzieciom za nabyte od nich do przedsiębiorstwa rzeczy i prawa (np. prawa autorskie).

Uwaga ! Zakres definicji

Warto zauważyć, że wartość pracy (wynagrodzenia) niektórych osób współpracujących (w rozumieniu przepisów o ubezpieczeniach społecznych) mogą stanowić koszt uzyskania przychodu dla podatnika. Obostrzenie w zakresie kosztów uzyskania przychodu dotyczy bowiem jedynie małżonka i małoletnich (niepełnoletnich) dzieci, nie dotyczy natomiast pełnoletnich dzieci oraz innych osób, które są zaliczane do osób współpracujących w zakresie ZUS.

Odliczenie PIT

Podatnik - przedsiębiorca opłaca za osobę współpracującą składki na ubezpieczenia społeczne, w związku z czym przysługuje mu prawo do odliczenia składek na ubezpieczenia społeczne (od dochodu) oraz na ubezpieczenie zdrowotne (od podatku), natomiast składki na Fundusz Pracy może zaliczyć do kosztów uzyskania przychodu w dacie ich opłacenia.

Prawo do odliczenia nie przysługuje osobie współpracującej, ona bowiem nie ponosi takiego wydatku. Z tego też względu w przypadku zatrudnienia osoby wspópracującej np. na podstawie umowy o pracę w PIT-11/8B nie umieszcza się kwot składek na ubezpieczenia społeczne czy zdrowotne, nie są to bowiem kwoty potrącone z wynagrodzenia, a opłacone bezpośrednio przez pracodawcę.

Podatki osoby współpracującej

Jeżeli osoba współpracująca uzyskuje w związku ze współpracą dochód, w szczególności dochód na podstawie umowy o pracę, umowy zlecenia czy umowy o dzieło, wówczas ma obowiązek wykazać te dochody w zeznaniu rocznym i rozliczyć się w tym zakresie z podatku dochodowego od osób fizycznych PIT.

Nie ma przy tym znaczenia fakt, że dla przedsiębiorcy kwoty wypłacone osobie współpracującej mogły nie stanowić kosztów uzyskania przychodu, w związku z czym występuje niejako "podwójne" opodatkowanie wynagrodzenia - u przedsiębiorcy oraz u osoby współpracującej.

Jeżeli osoba współpracująca współpracuje na podstawie odpłatnej umowy o współpracę, umowy zlecenia, nawet ustnej, to może w braku odpowiednich postanowień umownych stać się podatnikiem VAT. W takim wypadku może skorzystać ze zwolnienia podmiotowego do 10000 euro rocznie, jednak pod warunkiem prowadzenia ewidencji sprzedaży.